جلوه وصال (نماز از منظر امام رضا (ع))

نماز حضور در ضیافت معنوی و پر از رمز و راز الهی است. نماز سکوی پرواز به سوی حق و برترین وسیله تقرّب به خدا و نزدیک ترین حالات بنده نسبت به پروردگار جهانیان است. نماز ستون دین، محبوب ترین اعمال بندگن در محضر الهی، معراج مؤمنان، نور الهی، زینت اسلام و چراغ قلب مؤمنان است. نماز کوثری همیشه جاری برای شست و شو و طهارت روح، دژ محکم در برابر حملات شیطان است و انسان را از پلیدی ها، منکرات و گناهان باز می دارد، آتش گناهان را خاموش، غم ها و غصه ها را برطرف می سازد. نماز همچون سر برای پیکر زیبای دین است. موجب نازل شدن رحمت های بی کران الهی بر بندگان است. در دادگاه عدل الهی نخستین سؤال از نماز خواهد بود، اگر نماز بنده، پاکیزه و مقبول باشد اعمال دیگرش نیز مقبول خواهد بود. مواظبت بر نماز باعث نور و حجت و نجات از آتش می گردد. نور چشم پیامبر(ص) و وسیله ای برای زنده نگه داشتن یاد خداست. در انتظار نماز به سر بردن، گنجی از گنج های پر بهای بهشت است و به هنگام فرا رسیدن وقت نماز، درهای آسمان به روی بندگان باز می شود. پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود: نماز از آیین های دین است؛ در آن خشنودی پروردگار عزوجل و راه روشن پیامبر(ص) است و نمازگزار محبت فرشتگان را با خود دارد. نماز هدایت و ایمان، نور معرفت، برکت در روزی، آسایش تن، ناپسندی برای شیطان، پذیرش دعا، قبول اعمال را به ارمغان می آورد. نماز توشه  مؤمن از دنیا به سوی آخرت، شفیع میان او و فرشته ی مرگ، انس او در گور، فرش زیرش و پاسخ منکر و نکیر است. و نماز بنده هنگام محشر، تاجی بر سر اوست و نوری بر چهره اش، پوشش کالبدش، پرده ای میان او و آتش، حجتی میان او و پروردگار بزرگ و با عظمتش، نجات تنش از آتش، برگه ی عبور از صراط، کلیدی برای بهشت، مهریه حور العین و بهای بهشت است. بنده با نماز در فراز می آید، زیرا نماز تسبیح و تهلیل (لا اله الا الله گفتن) و سپاس و بزرگ داشت و مدح و تنزیه و سخن گفتن (با خدا) و دعاست.[1] (برای نمازگزار) سه ویژگی است: رحمت الهی، او را از کف پایش تا کرانه آسمان در بر می گیرد و فرشتگان از روی سرش تا کرانه های آسمان گرداگرد او را می گیرند و فریاد کننده ای ندا در می دهد: اگر مناجات کننده می دانست با که مناجات می کند، باز نمی گشت.[2]

ترک نماز خدا را خشمگین[3] و اعمال را تباه می سازد.[4]
کسانی که به عمد نماز را ترک کنند، از دین بهره ای ندارند[5] و آنان را سبک بشمارند، شیطان بر آنان چیره می شود و به گناهان بزرگ گرفتارشان می سازد.

و ما دراین اثر چگونگی حضور در این ضیافت با شکوه را در تابلوی زیبای سیره و کلام عالم آل محمد امام رئوف حضرت رضا(ع) به نمایش گذاشته ایم و ارادتمندان به آن حضرت را به تماشای این تابلوی زیبا دعوت می کنیم.

گفتار اول:

اهتمام به نماز در سیره و کلام امام رضا(ع)

فرصت وصال و نیایش و خلوت با محبوب برای محب و عاشق، بسیار مغتنم و لذّت بخش است و نماز یکی از این فرصت های طلایی برای وصال و نیایش با محبوب حقیقی و مطلق هستی است. لذا عاشقان دلباخته ی الهی به خلوت و نیایش با محبوب اهتمام می ورزند و از لحظه لحظه های زندگی برای خلوت و نیایش با محبوب و کسب رضایت الهی و انجام وظیفه بهره می برند، اما نیایشگران و نمازگزاران، هشتمین اختر تابناک هدایت، الگوی کاملی در بهره برداری از فرصت ها برای نیایش با محبوب حقیقی و مطلق هستی است.

رجاء ابن ابی ضحاک که مدتی محافظ و مواظب حضرت رضا – علیه السلام – بود و در طول سفر از مدینه تا مرو در رکاب حضرت بود، گزارش مفصلی از برنامه ی عبادی و نمازهای آن عاشق دلباخته ی الهی ارائه داده است.

رجاء ابن ضحاک می گوید:

«به خدا سوگند، من مردی با تقواتر از او ندیدم، کسی را ندیدم که در تمام اوقاتش بیشتر از او به یاد خدا باشد و خوفش از خدا از او شدید تر باشد، همین که فجر طلوع می کرد، نماز صبح را می خواند پس از آن مشغول دعا (تسبیح، تحمید، تکبیر، تهلیل ...) بود تا طلوع آفتاب، پس از طلوع آفتاب سجده ی طولانی می کرد، پس از آن مشغول حدیث و موعظه مردم می شد تا نزدیک ظهر؛ نزدیک ظهر تجدید وضو کرده و به مصلایش می رفت، پس از اذان ابتدا هشت رکعت نافله ی ظهر می خواند، سپس اذان و اقامه می گفت و مشغول نماز ظهر می شد.

بعد از نماز ظهر مشغو دعا می شد و در پایان سر به سجده می گذاشت و صد مرتبه «شکر الله» می گفت. پس از آن نافله عصر می خواند و اذان و اقامه می گفت و نماز عصر می خواند. سپس مدت مدیدی تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می گفت و در پایان سر به سجده می گذاشت و صد مرتبه «حمد الله» می گف. وقتی مغرب فرا می رسید، وضو می گرفت و اذان و اقامه  می گفت و نماز مغرب می خواند. بعد از نماز مدتی دعا می کرد، سپس چهار رکعت نافله ی مغرب می خواند. به هنگام نماز عشاء، نماز و نافله اش را می خواند و به بستر می رفت. یک ثلث از شب گذشته از بستر بلند می شد، در حالی که زبانش به تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل و استغفار گویا بود. مسواک می زد، وضو می ساخت و به نماز شب مشغول می شد، در هر رکعت حمد یک بار و «قل هو الله احد» را سی مرتبه می خواند. بعد از آن نماز جعفر طیار را می خواند، وقتی فجر قرار می رسید نماز نافله فجر را خوانده پس از آن نماز صبح را می خواند...»[6]

امام نیایشگران و نمازگزاران، هشتمین اخترتابناک هدایت درباره اهمیت نماز فرمود: «بدان که افضل واجبات بعد از معرفت خدای – عزوجل – نماز پنج گانه است.»[7] به وقت قیامت بنده را به دادگاه الهی طلب می کنند و اولین چیزی که از او می پرسند، درباره نماز است؛ پس اگر نماز را تمام و جامع و کامل ارائه داد، اهل نجات است و گرنه با خشم به دوزخ انداخته می شود.»[8]

«نماز مطالبه وصال و تقرّب بنده به سوی خداوند است»[9] اباصلت هروی گوید: به «سرخس» مسافرت کردم و در آن جا در جلو زندان امام رضا(ع) رفتم تا اجازه بگیرم و به حضور آن حضرت برسم و احوال پرسی کنم. زندان بان ها به من اجازه ندادند و گفتند: «هیچ راهی نیست» گفتم: چرا؟

گفتند: زیرا امام رضا(ع) در بسیاری از اوقات شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند و فقط ساعتی در اول روز و قبل از ظهر و هنگام غروب در محل نمازش می نشیند و با خدا مناجات می کند. گفتم: در همین موقع برای من اجازه بگیرید، اجازه گرفتند، خدمت آن حضرت رسیدم، دیدم در محراب خود نشسته و در اندیشه است...[10]

در زیارت نامه آن حضرت می خوانیم:

«اشهد انک قد اقمت الصلوه و آتیت الزکاه و أمرت بالمعروف و نهیت عن المنکر و عبدت الله حتی أتاک الیقین.»[11]

«گواهی می دهم که تو نماز را اقامه کرده، زکات داده ای، امر به معروف و نهی از منکر کردی، و خدا را عبادت نمودی تا به مقام یقین رسیدی.»

کیفر سستی در نماز

امام رضا(ع) فرموده است:

«تا وقتی که مؤمن نمازهای پنجگانه خود را به موقع و با شرایط به جا آورد، شیطان پیوسته از او ترسان و هراسان است، ولی هرگاه نماز خود را ضایع کند، شیطان بر او غالبمی شود، و او را وارد گناهان بزرگ می نماید».[12]

امام رضا(ع) از پدرانش و از رسول خدا(ص) روایت کرده است که فرمود:

«نمازهای خود را ضایع نکنید، زیرا هر که نماز را ضایع کند با «قارون» و «هامون» محشور می گردد... پس وای بر کسی که بر نمازهای واجب[13] خود و انجام سنت پیامبر(ص) مراقبت ننماید».

امام رضا(ع) فرمود:

«بپرهیزید ازاین که در نماز سستی و تنبلی کنید یا در حق آن کوتاهی نمائید، یا حد و حدودش را ضایع کنید، یا رکوع و سجده ی نماز را آن چنان از روی شتاب به جا آورید که گویی همچون خروس منقار می زنید، یا این که نماز را سبک بشمارید، یا این که به جای نماز به امور دنیایی سرگرم شوید، یا نماز را در وقت خود به جا نیاورید.»

رسول خدا(ص) فرمود:

«هر که نمازش را سبک بشمارد، با من پیوند و وابستگی معنوی[14] ندارد. سوگند به خدا، بر حوض کوثر در جوارمن وارد نخواهد شد».

امام رضا(ع) فرمود:

«هرگاه روز قیامت فرا رسد، بنده را می خوانند؛ پس اولین موضوعی که از او سؤال می شود، نماز است. اگر حدود و شرایط نماز را به طول کامل به جا آورده باشد، نجات می یابد؛ اگر نمازش را با شرایط و آداب صحت یا قبولی آن به جا نیاورده باشد، او را به آتش می افکنند».

«به درستی که نماز بهترین عبادت خداست. نماز بهترین صورتی است که خدا خلق رده است. پس کی که نماز کامل ادا کند، در حقیقت حق واجبش را ادا کرده است و هر کس که نماز را سبک بشمارد، به صورتش زده می شود (به او برگردانده می شود».[15]

اهتمام به نماز اول وقت

در خانه ی محبوب، اگر چه همیشه به روی بندگان و محبّانش باز است اما محبوب مهعربان هستی اوقاتی از شبانه روز را برای نیایش و خلوت بندگانش اختصاص داده و از بندگانش برای حضور در ضیافت با شکوه نیایش دعوت رسمی به عمل آورده است. در این اوقات درهای بی کران رحمتش را به روی بندگانش باز کرده و نیایش و نماز را برترین وسیله ی تقرب بندگانش قرار اده است. عاشقان کوی دوست و سالکان طریق کمال در انتظار رسیدن آن اوقات نورنی لحظه شماری می کنند و به هنگام فرا رسیدن آن اوقات شریف، لبیک به دعوت محبوب را بر هر کاری مقدم می دارند، اهتمام به نماز اول وقت در سیره ی امام سالکانکوی دوست، جلوه ی چشم گیری دارد، پیروان آن حضرت سیره امام خویش را نصب العین قرار می دهند و به پیروی از امامشان فرصت نماز اول  وقت را هرگز از دست نمی دهند. اینک چند نمونه از سیره ی آن حضرت در توجه و اهتمام به نماز اولوقت را با هم مرور می کنیم.

ابراهیم بن موسی فزاز گوید:

«روزی در خراسان در مسجد، در خدمت امام رضا(ع) بودم، بر چیزی که از آن حضرت می خواستم، اصرار کردم. در این هنگام امام برای پیشواز یکی از جماعت طالبین بیرون رفت. در راه وقت نماز شده، و امام به جانب ساختمانی که در آنجا بود، روی آورد و در زیر صخره ای که در نزدیکی آن ساختمان بود، فرود آمد.  تنها من در خدمت حضرت بودم، حضرت فرمود: اذان بگو. عرض کردم: منتظر باشید تا اصحاب به ما بپیوندند. امام فرمود: «غفر الله لک! لا نوخّرون صلواه عن اول وقتها الی آخر وقتها من غیر علّه: علیک ابداً باول الوقت» خداوند، تو را بیامرزد! هرگز نماز را از اوّل وقت آن، بدون علت به تأخیر می اندازیم، همواره مراقب اول وقت باش.» پس اذان گفتم و نماز خواندیم. پس از نماز، دوباره آن را که از حضرت خواستم، یادآور شدم. در آن هنگام امام با تازیانه ای خاک ها را کمی کنار زد، ناگاه از زیر خاک ها سکه ای از طلای ناب پدیدار گشت، امام(ع) آن را برداشت و فرمود: این سکه طلا را بگیر، خداوند برای تو در آن برکت قرار دهد و از آن سود ببری و آنچه را دیدی پنهان کن.»

ابراهیم گوید:

«خداوند برای من از آن سکه برکت فراوان قرار داد، آن چنان که در خراسان لوازم زیادی خریدم که قیمت آنها به هفتاد هزار دینار طلا می رسید و من از همه همگنان خود توانگر و ثروتمندتر شدم.»[16]

رویداد دیگری در زندگی آن امام بزرگ به ثبت رسیده است که اهمیت بسیار بالا و حیاتی نماز اول وقت را روشن می سازد.

در آن روزها که مأمون جلسۀ گفت و گو مناظره تشکیل داده بود و امام(ع) را با عالمان بزرگ ادیان و مذاهب و مکاتب فلسفی به بحث واداشته بود و امام با عالمان مسیحی و متکلمان و فلسفه دانان به گفت و گو می پرداخت، در یکی از این مناظرات، عمران صابی که از عالمان بزرگ و متکلمان مشهور آن زمان بود، چنین گفت:

«ای عالم و دانای مردم! اگر چنین نبود که تو همگان را به پرسش و سؤال فرا خواندی، من هرگز از تو پرسشی نمی کردم من به کوفه و بصره و شام و جزیره العرب رفته ام و با متکلمان و سخنوران و دانایان زمانه دیدار داشته ام و هنوز کسی را ندیده ام که به سؤالاتم پاسخ قانع کننده بدهد، حال اجازه می دهی که از تو سؤال کنم؟»

حضرت فرمود:

«اگر در این جماعت کسی عمران صابی باشد، تو هستی؟»

عرض کرد: «آری، من عمران صابی ام».

حضرت فرمود: «بپرس ای عمران، ولی با انصاف باش و از سخن سست و بی دلیل و ناحق دوری جوی.»

گفت: ای سید و آقای من! به خدا سوگند، چیزی جز آن نخواهم که برای من امری را ثابت کنی و من به آن بگروم و از آن در نگذرم.»

آن گاه عمران صابی سؤالاتش را پرسید و امام رضا(ع) به تمامی آنان پاسخ فرمود:[17]  در میانه­ی گفتمان امام با عمران صابی، وقت نماز فرا رسید، امام رو به مأمون کرد و فرمود: «هنگام نماز است».

عمران عرض کرد: «سرور من، بحث مرا قطع مکن، چرا که دل من آماده پذیرش سخنانت شده است».

حضرت فرمود: «نماز می گذاریم و به گفت و گو باز می گردیم.»

پس امام و مأموران از جای برخاستند. نماز که به پایان رسید، امام به مجلس بازگشت و عمران صابی را فرا خواند و فرمود: «بپرس، ای عمران!» و باز همچنان عمران پرسش هایش را مطرح می کرد و امام پاسخ می داد و پس از پاسخ می فرمود (پاسخ سؤالت را) دریافتی؟ او پاسخ می گفت:«آری ای مولای من! خوب فهمیدم. در پایان گفت و گو که به طول انجامید، عمران صابی به راه راست هدایت شد و شهادتین گفت و رو به قبله به سجده افتاد و اسلام آورد[18] و ...

حضرت امام رضا(ع) در تفسیر آیه شریفه: «و الذین هم علی صلاتهم یحافظون»[19]؛ «مؤمنان کسانی هستند که بر نماز هایشان محافظت می کنند» فرموده است: «مراد خداوند متعال مواظبت بر اوقات نماز است».

همچنین فرمودند:

«اوقات نماز را محافظت کنید (سعی کنید نماز را در اوقات مخصوص آن به جا آورید) زیرا هیچ بنده ای از آفت حوادث در امان نیست. کسی که وقت واجب نماز او فرا رسد، و از روی عمد کوتاهی کند (در وقت خود به جای نیاورد) خطا کار است».[20]

خداوند در قرآن این گروه را مذمت کرده و فرموده است:

«فویل للمصلین الذین هم عن صلاتهم ساهون»[21]

«وای بر آن دسته از نمازگزارانی که از نماز خود غافل اند».

و نیز فرمود:

«مراد از ساهون در این آیه آن هایی هستند که غافل از اوقات نمازهای واجب خود هستند.»[22]

روشن است که شیطان همواره در کمین انسان نشسته است و از هر فرصتی استفاده می کند تا با نیرنگ ها و وسوسه های خود، آدمی را از مسیر درست و از رسیدن به کمال و تعالی باز دارد و او را با خود همراه سازد. شیطان بیشتر همّ  و غمّ خود را معطوف نماز می کند و می داند که اگر بندگان به نماز اهمیت  دهند، هیچ مجالی برای جولان و یکه تازی او وجود نخواهد داشت.

امام رضا(ع) می فرماید:

«شیطان پیوسته از شخص مؤمن در وحشت و گریزان است، تا وقتی که بر نمازهای پنجگانه مراقبت و محافظت دارد. هنگامی که ]با تأخیر از اول وقت و بی اعتنایی[ آن ها را ضایع ساخت، شیطان بر او جرأت می یابد و او را به ورطه ی گناهان بزرگ می اندازد.»[23]

به همین دلیل است که امام معصوم(ع) می فرماید: «امتحنوا شیعتنا عند مواقبت  الصلاه کیف محافظتم علیها؛ شیعیان ما را در اوقات نماز، آزمایش کنید که چگونه بر خواندن نماز در موعد مقرّر محافظت می کنند.» [24]

امام رضا(ع) به یکی از اصحابش فرمود:

«ای فلانی! زمانی که وقت نماز فرا رسد، بر تو لازم است نماز را در اول وقت به جای آوری، زیرا تو نمی دانی بعداً چه پیش خواهد آمد».[25]

و نیز فرمود:

«برای هر نمازی سه وقت است: اول وقت، وسط وقت، آخر وقت، به جا آوردن نماز در اول وقت موجب نشنودی خدا، در وسط آن عفو پروردگار، و در آخر وقت غفران و آمرزش الهی است و بهترین اوقات، اول وقت است و کسی حق ندارد آخر وقت را برای نماز انتخاب کند. همانا نماز آخر وقت برای کسی مجاز است که بیماری یا عذری داشته باشد، یا این که مسافر باشد.»[26]

نماز اول وقت افزون بر ثواب و اجری که دارد آثار و برکات متعددی به دنبال دارد، اما نماز در وسط وقت تنها ثواب دارد و آن برکات را در پی نخواهد داشت. اگر نماز در آخر وقت خوانده شود، از ثواب آن نیز کم خواهد شد.

رعایت آداب نماز

هر ضیافتی آدابی دارد و برای بهره مندی بیشتر و بهتر از آن ضیافت یابد آداب ضیافت را رعایت کرد، به راستی ضیافت با شکوه و پر رمز و راز نماز دارای چه آدابی است؟ اینک از زبان مخزن اسرار الهی، امام رضا(ع) که معرفت کاملی نسبت به این ضیافت و آداب آن دارد، آداب نماز را بهره مند می شویم:

«آداب نماز این است که آن را با حضور قلب و فراغت اعضا و جوارح از هر کاری، به جای آوردی و با تواضع در مقابل خداوند بایستی و بهشت را در طرف راست خود ببینی و آتش را در طرف چپ و صراط را پیش رو و خداوند را در مقابل.»[27]

از بیانات دُرَربار رضوی استفاده می شود که نماز آدابی باطنی و ظاهری دارد، وقتی شرایط و آداب باطنی رعایت شود، بر ظاهر نمازگزار تأثیر می گذارد و آداب ظاهری نیز رعایت می شود.

الف) آداب باطنی

مقصود از آداب باطنی آن دسته از آدابی است که مربوط به قلب و باطن انسان هاست.

1- حضور قلب

در تعریف حضور قلب آمده است:

«مقصود از حضور قلب، این است که قلب نمازگزار هنگام نماز، نزد نماز باشد، نه مشغول به امر دیگری که او را از نماز، غافل می کند، و همین مقدار که قلب نمازگزار، متوجه ظاهر و احوال و اقوال نماز باشد، در تحقیق حضور قلب، کافی است».[28]

نمازگزار، باید همواره خود را در محضر خداوند متعال مشاهده کند (بین یدی الله تبارک و تعالی) و از پریشانی حواس و افکار غیر الهی بپرهیزد، نمازگزار، باید حریم اوامر الهی را بسیار بزرگ بشمارد و از عظمت پروردگار خویش خائف بوده و به رحمت واسعه پروردگار امید داشته باشد. او هنگامی که برای نماز ایستاده  و به محلّ سجده چشم دوخته است، باید در ذهن خود مجسم کند که در برابر خدای قادر متعال ایستاده است که او را می بیند و به آنچه در اعماق دلش می گذرد، آگاه است.

حضرت امام رضا(ع) در فرازهای سخنانش توجه به این چند نکته را در امر حضور قلب برای هر نمازگزاری ضروری دانسته اند:

1- نماز را با حضور قلب و فراغت اعضا و جوارح از هر کاری به جای آورد .

2- با تواضع در برابر خداوند بایستد.

3- بهشت را در طرف راست خود ببیند.

4- آتش دوزخ را در طرف چپ خود ببیند.

5- صراط را در پیش روی خود قرار دهد.

6- خداوند را در مقابل خودمشاهده کند.

حضرت رسول(ص) فرموده است: «عبادت کن خدای تعالی را، چنانکه گویا او را می بینی و اگر او را نمی بینی، او  تو را می بیند.»[29]

همچنین نماز گزار باید متوجه باشد که توجه به خدا، منحصراً باید با قلب او باشد و درونش متوجه حضرت احدیّت باشد؛ اما سر و صورت او اینه دل و تابع و پیرو آن است و توجه سر و صورت به تنهایی ارزش ندارد.

بنده ای که دامن خدمت به کمر بسته و در برابر سیّد و مولای خود ایستاده است، چگونه ممکن است از او روی برتابد و افکارش را در غیر آنچه مولا می خواهد به کار اندازد؟ بی گمان چنین کاری، موجب محرومیت او از توفیق بندگی خواهد بود؛ کجا رسد که آن مولا خدای قادر متعال باشد که او را آفریده و همه مقدّراتش را تقدیرنموده است.

حضرت علی بن موسی الرضا(ع) نقل فرمود: «مردی از اصحاب امیرالمؤمنین(ع) بود به نام «قیس»، هنگامی که مشغول نماز شد، در رکعت اول مار سیاهی آمد و در موضع سجده ی قیس قرار گرفت، او با بی توجهی کامل به رکوع و سجده رفت، وقتی پیشانی برداشت، مار به گردن او پیچید، سپس وارد پیراهن او شد؛ ولی او به نمازش ادامه داد و از مار هم آسیبی به او نرسید.» [30]

سپس حضرت رضا(ع) قضیه ای را که برای خودشان رخ داده بود، نقل کرد و فرمود: «من روزی در فرع بودم (زمینی ما بین مکه و مدینه) وقت نماز فرا رسید، پس پیاده شدم و به سوی بوته ی ثمامه رفتم (در بیابان عربستان گاه بوته هایی به قد یک درخت به چشم می خورد که از سایه شان به خوبی می توان استفاده کرد). همین که به نماز ایستادم و رکعتی خواندم، یک افعی نزدیک من آمد و کنارم قرار گرفت و من متوجه نماز شدم و از آن نکاستم و کم نکردم . افعی به من نزدیک شد و سپس به طرف بوته برگشت. وقتی از نماز فارغ شدم، در حالی که دعا و تعقیباتم را نیز تخفیف نداده بودم، بعضی از یارانم را که همراهم بودند، فرا خواندم و گفتم: پشت سر شما زیر بوته افعی است.» پس او را کشتند. آن گاه امام علی بن موسی الرضا(ع) فرمود: «هر کس از غیر خدا نترسد، خداوند او را کفایت می نماید».[31]

حضرت امام رضا(ع) فرموده: «همانا نماز بهترین شیوه بندگی خداست و آن زیباترین شکلی است که خداوند آن را آفریده؛ پس کسی که به طور کامل و تمام آن را به جا آورد، حق واجب آن را ادا کرده است و کسی که در انجام آن کوتاهی کند، خدا آن را به صورتش می زند.»[32]

2- خشوع و خضوع

حضرت امام رضا(ع) فرمود: «بر تو باد در نماز به خشوع و خضوع و این که در پیشگاه خداوند، چنان خاشع و خاضع باشی که خشیت و خوف، از سیمای تو ظاهر گردد.»[33]

خداوند متعال فرموده است: «به  راستی مؤمنان رستگار شدند؛ آنان که در نمازهایشان خشوع کنندگانند.»[34] بنده ای که برای خدمت و عبادت در پیشگاه خدای متعال می ایستد، موظّف است که با قلب و تمام جوارح و اعضا، اظهار عبودیت و بندگی کند. نمازگزار باید با طمأنینه، آرامش، هیبت و حیاء نماز بخواند و سر خود را پایین بیندازد و به موضع سجده  بنگرد و گردن و پشت خود را راست نگه دارد و دست های خود را روی ران ها بگذارد، بدون این که با دست هایش بازی کند. کمال قلب در هنگام نماز، به این است که این سخن خدای – تبارک و تعالی – را پیوسته در نظر داشته باشد که می فرماید: «هنگامی که بر پای می ایستی، در منظر پروردگارت هستی و او تو را می بیند.»[35]

ب) آداب ظاهری

امام رضا(ع) در سخنان گهربار خود فرمود:

«هرگاه خواستی نماز را به پای داری، پس با بی رغبتی و کسالت، خواب آلودگی، عجله و شتاب، بازی و سرگرمی به چیزی، به نماز مشغول نشو، بلکه نمازی به جای آور که سکون و حضور قلب و آرامش و تانّی در آن باشد، بر تو لازم است در نماز خاشع و خاضع باشی، و در پیشگاه خداوند جهان خود را خوار و ذلیل بدانی به طوری که خشیّت و خوف از سیمای تو ظاهر شود، و به وسیله آرامش و بر اثر فراونی ترس و ورعی که بر دلت عارض شده است، دو حالت «ترس» و «امید» در تو آشکار شود. پس در این حالت مقابل پروردگارت همچون بنده ی فراری گناهکار، که در مقابل مولایش قرار گرفته، بایست و قدم هایت را منظم کن، و خداوند را ناظر بدان زیرا اگر تو  خدا را نمی بینی، او تو را می بیند، با ریش و سایر اعضا و جوارحت بازی نکن، انگشتانت را به صدا در نیاور، بدنت را خارش مده، با بینی ات بازی نکن، با لباست هم بازی نکن، لثام زده نماز نخوان(مبادا چیزی در دهانت باشد که مانع اظهار صحیح کلمات یا مخارج حروف باشد) و برای زنان نیز روا نیست که با نقاب و روبند نماز بخوانند. هنگامی که در نماز  ایستاده ای، چشمت را به موضع سجده بیفکن و در هنگام نماز از خودت جزع و ترس ظاهر کن و با دارا بودن این حالات ویژه، نشان بده که تو راغب به خدا هستی و به وی عشق می ورزی، در حال قیام گاهی به این پا و آن پایت  تکیه مکن. همچون کسی که می خواهد با نماز وداع کند، نماز بگزار، طوری که دیگر موفق به ادای آن نمی شوی. بدان به یقین تو در برابر خداوند جبار هستی. بنابراین، به چیزی از اشیا مشغول مشو و حدیث نفس مکن (چیزی غیر از یاد خدا را در درونت راه مده) و دلت را از همه چیز غیر از یاد خدا و عبادت او فارغ کن. و باید که فقط به کار نماز بپردازی و حق آن را کاملاً ادا نمایی.

در حال نماز، به هنگام قیام، دست هایت را روی ران هایت قرار ده و در افتتاح نمازت تکبیر بگو و دست هایت را تا نرمه ی گوش بلند کن، به طوری که انگشت های ابهامت از گوش مقابل آن تجاوز نکند، و در قنوت نماز واجب، دست هایت از سر تجاوز نکند. اما در نماز نافله و وتر مانعی نیست که دست ها از سر تجاوز کند.

هرگاه به رکوع رفتی، پس دست هایت را بر زانوهایت بگذار و انگشتانت را بگشا و دست هایت را جمع کن و از محاذی زانوها و پاها خارج مکن و هنگام برخاستت از رکوع به تمام قامت بایست تا آن که مفاصلت کاملاً به مکان اصلی خود برگردد، و عروق و رگها جا به جا شود و سپس در سجده، پیشانی و کف را بر زمین بگذار، و انگشتان دست هایت را هنگام سجده ببند، و به طرف قبله قرار ده و هرگاه نشستی، پس به قسمت راست بدن ننشین، بلکه طرف راست را بلند کن و بر طرف چپ بگذار و بر پهلوی خود بنشین و دست روی دست مگذار، بلکه دست هایت را آزاد کن و مستقیم بر ران ها بگذار، زیرا دست روی دست گذاشتن، عمل اهل کتاب است.

در هنگام نماز خمیازه مکش، و دست و پا دراز مکن و آروغ نزن؛ و هرگاه این دو بر تو فشار آوردند، با سعی و کوشش از بروز آن جلوگیری کن و هرگاه عطسه کردی، پس «الحمدالله» بگو، و درموضع سجده ات حرکت نکن، و به جلو و عقب نرو، بلکه ثابت و بی حرکت باش... هرگاه به نماز ایستادی، با تمام توجه قلبی و درونی به خداوند روی آور، تا خداوند نیز به تو روی آورد، و برای نماز، وضوی شاداب و کامل بساز. و هرگاه خواستی سجده کنی پیشانیت را بر خاک بگذار. هرگاه به نمازت روی آوردی، و با توجه و حضور کامل قلبی به نماز ایستادی، و آداب و شرایط نماز را حفظ کردی و با همه وجودت به سوی خدا رفتی، او نیز با همه ی رحمت و مغفرت و عنایتش به تو روی خواهد آورد. هرگاه از خدا روی گردان شوی، خداوند نیز از تو روی گردان شود، و تو را به حال خود رها خواهد کرد.»

از امام هشتم(ع) درباره کیفیت نماز کامل سؤال شد، حضرت فرمود:

«نماز کامل ]که نمازگزار را از آفت فحشا و منکر باز دارد[ نمازی است که دارای شرایط زیر باشد: 1- حضور قلب 2- فراغت جوارح و اعضاء از هر چیز (غیر از یاد خدا) 3- با کمال ذلت و خاکساری در برابر پروردگار ایستادن 4- رسیدن به مرتبه یقین؛  که نمازگزار فرض کند بهشت طرف راست، جهنم سوزان طرف چپ، صراط پیش رو، و ذات اقدس الهی در مقابلش قرار دارد.»[36]

امام رضا(ع) فرموده است:

«نماز، صله (پیوند) و موهبتی است از طرف خداوند مهربان برای بنده از راه رحمت و عنایت، نماز، مطالبه وصال و راه رسیدن بنده به سوی خداوند است. البته هرگاه با نیت خالص وارد نماز شود، و با تعظیم و اجلال هر چه بیشتر برای خداوند تکبیر کند، و قرائت را با ترتیل بخواند، وبا خشوع، رکوع را به جا آورد، و با تواضع سر از رکوع بردارد، و با ذلّت و خضوع سر به سجده گذارد، و با اخلاص در حالی که امید به رحمت خدا دارد، تشهد خواند، سپس نمازش را با رغبتی تمام و با امید به رحمت بیکران الهی، سلام دهد، و به پایان رساند؛ و در حالی بین ترس و امید، این فریضه الهی را به انجام رساند. پس هرگاه کسی نماز را با چنین آداب و شرایطی به جا آورد، حق نماز را ادا کرده است.»[37]

اهتمام به نماز شب

چنان که گزارش رجاء ابن ضحاک مشخص می شود، امام هشتم(ع) به انجام کامل نوافل[38] یومیّه و نافله شب مداومت داشت، در گزارش دیگری از ابراهیم بن عباس چنین آمده است:

«سیره آن حضرت چنان بد که شب کم می خوابید و بیشتر شب را بیدار بود و به عبادت و نوافل مشغول بود».[39]

علاوه بر سیره عملی آن بزرگوار، در بیانات آن معصوم نیز سفارش فراوانی به نافله شب شده است .

امام رضا(ع) فرموده است:

«نماز شب، موجب خشودی خدا است».[40]

نیز فرمود:

«بر شما لازم است که در به جای آوردن نماز شب کوشا باشید. هر بنده ای در آخر شب برخیزد و هشت رکعت نماز گزارد، سپس دو رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وتر به جای آورد، و در قنوت آن هفتاد بار از خدا طلب آمرزش نماید، از عذاب قبر و آتش در پناه ایزدی قرار گیرد، و عمرش طولانی شود، و وسعت رزق یابد.»[41]

امام رضا(ع) از پدرشان و ایشان هم از جد شان نقل فرمود: از امام زین العابدین(ع) سؤال شد: چرا کسانی که نماز شب می خوانند از خوشروترین مردمانند؟

حضرت در پاسخ فرمود:

«زیرا آنها با خدا خلوت کرده اند، و خداوند نیز ایشان را از نور خد پوشانده است.»[42]

بدین سان سیره حضرت آن بود که به همه مستحبات اهتمام می ورزیدند و در انجام با کیفیت آن بسیار می کوشیدند، اما به نماز شب و نماز جعفر طیّار توجه خاص داشتند و هر دو را با هم می خواندند. نماز شب و نماز جعفر طیّار وقتی تأثیر  فراوان بر روح و معنویت انسان می گذارد که در خلوت و به دور از چشم دیگران و با نشاط روحی و کیفیت و به طور مکرر و مداوم انجام شود و اگر کسی به چنین توفیقی دست یابد، انوار الهی بر قلب او خواهد تابید.

دعبل خزائی، که از شعرای به نام بود، گوید:

وقتی قصیده معروف به «مدارس آیات» را سرودم، برای زیارت امام رضا(ع) به خراسان رفتم و شعر خودم را برای آن حضرت خواندم. آن حضرت آن را تحسین کرد و فرمود: اشعارت را برای کسی نخوان تا من اجازه خواندن به تو بدهم. خبر آمدن من به خراسان، به مأمون نیز رسید،  مرا احضار کرد و حالم را پرسید و از من خواست تا شعر معروفم را برایش بخوانم، من گفتم: آن را نمی دانم. مأمون، به غلام خود گفت: علی بن موسی الرضا(ع) را بخوان. چیزی نگذشت که حضرت آمد و به من فرمود: ای دعبل! اشعارت را بخوان . من اشعارم را خواندم، مأمون آن را تحسین کرد و پنج هزار درهم به من جایزه داد. امام رضا(ع) هم نزدیک به همین مبلغ را به من مرحمت فرمود. من از حضرت رضا(ع) خواستم که یکی از لباس هایش را به من بدهد تا آن را  کفن خود قرار دهم، حضرت نپذیرفت و دستمال و پیراهنی از خز را به من داد و فرمود:

«نگه دار که در آن، هزار شب و در هر شب، هزار رکعت نماز خوانده ام و در آن هزار بار قرآن ختم کرده ام.»[43]

امام رضا(ع) فرموده اند:

«خانه هایی که در آن نماز شب خوانده می شود، بر اهل آسمان ها نور می دهند، همانطوری که ستارگان بر اهل زمین نور می دهند.»[44]

«از امام رضا(ع) سؤال شد: عبودیّت چیست؟ امام فرمود: در پنج چیز است: 1- خالی بودن شکم 2- قرائت قرآن 3- نماز شب 4- تضرّع در پیشگاه خدا  در صبحگاهان، 5- گریه و زاری از خوف خدا.»[45]

«بر نماز شب و تهجّد، مراقبت و مداومت کنید؛ زیرا که نماز شب، احترام به ساحت اقدس پروردگار است؛ آن موجب افزایش روی می گردد و چهره ها را زیبا می سازد و رزق آن وز را ضمانت  می نکد. در نماز وتر خود، درنگ و وقوف بسیار کنید؛ زیرا که درحدیث آمده است که: هر کس در نماز وتر خود، درنگ  کند، وقوف و درنگ او در محشر و روز قیامت، اندک خواهد گشت.»[46]

«ای برادر! شب و روز بیهوده نمی گذارد؛ بلکه از گذشتنش، نقص به عمر آدمیان وارد می شود و این شب و روز، ساعت و لحظاتی است. پس اگر به لهو و لعب پرداختی، بدان که روز را به غفلت  گذرانده ای و هر گاه شب فرا رسد و تو همه­ی آن را به خواب رفتی، از جمله ی آن کسانی هستی که در شب و روز، هیچ خیری در او نیست و هر کس چنین باشد مردنش بهتر است از زنده بودنش؛ زیرا قلبش مرده است و هر کس قلبش مرده باشد، خیری در حیات بدان او نیست. ای برادر! بیدار باش که بیشتر عمرت در غفلت و خواب گذشت و غنیمت بدان باقی مانده عمر خود را و قیامت را فراموش مکن تا عاقبت به خیر باشی...

ای برادر! هوشیار باش و تلافی کن آنچه را که ازتو فوت شده است. بسیار بر خود گریه کن به خاطر این که موفق نمی شوی که به پروردگارت توجه کنی و به سوی او روی آوری.

عتاب کن نفس اماره خود را و قبول نکن عذرهایش را در ترک بیداری در شب؛  زیرا عذرهایش همه دروغ است و اگر رنج بیداری یک ساعت از شب را به خود هموذار سازی، به یک راحت و نعمتی همیشگی خواهی رسید.»[47]

گفتار دوم:

اسرار و حکمت های نماز

حکمت ها و اسرار مقدمات نماز

الف: طهارت

برای شرکت در هر ضیافتی مقدمات متناسب با همان ضیافت را باید فراهم کرد. نماز شرکت در ضیافت خلوت و نیایش با خدایی است که پاکی مطلق، زیبایی مطلق و نور مطلق است و نمازگزار برای آمادگی شرکت در چنین ضیافتی باشکوه باید ابتدا ظاهرش را از آلودگی و باطنش را از پلیدی و رذایل باطنی پاک سازد و با گرفتن وضو نورانیت پیدا کند وبا پوشیدن لباس تمیز و شانه کردن سر و صورت و زدن عطر با ظاهری آراسته برای شرکت در این ضیافت خود را آماده کند.

1- وضو

امام پاکی ها و زیبایی ها در بیان اسرار وضو به طهارت ظاهر و باطن اشاره کرده و فرموده است:

1) پاک بودن بنده هنگام ایستادن در مقابل خدا[48]

2) پاکیزه شدن از آلودگیها و نجاسات[49]

3) از بین رفتن کسالت و جلوگیری از حالت خواب آلودگی[50]

4) پاک کردن قلب برای حضور در محضر خدای جبّار[51]

در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است:

«علت وضو، این است که انسان در نماز، می خواهد با اعضای ظاهرش که همان اعضای وضوست در مقابل خداوند بایستد و فرشتگان را ملاقات کند، پس  شستن صورت برای سجده و خضوع در آن است؛ شستن دو دست به سبب آن است که آن ها را به درگاه خدا بالا می برد و پایین می آورد و با آن دو کف، رغبت و رهبت و تبتّل (حرکت دست، که نشانه خوف و امید و طلب و عبودیت است) انجام می دهد و مسح سر و روی دو پا برای این است که ظاهر و آشکار و برهنه است و در جمیع  حالات نماز، با این سه استقبال کند و رو به حق بایستد.»[52]

2- غسل

در غسل به شستن تمام بدن امر شده است؛ زیرا پست ترین حالات انسان و شدید ترین حالت تعلق دنیوی انسان، حالت جماع کردن است و از آن جا که بر تمام قسمت های بدن، جنابت پخش می شود، لازم است برای پاک شدن از این جنابت فراگیر، همه بدن شسته شود؛ از این رو پیامبر اکرم(ص) فرمود: «ان تحت کل شعره جنابه»؛ «همانا زیر هر مویی جنابتی است.»

در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است:

«علت غسل جنابت،

/ 0 نظر / 23 بازدید